Quy Tắc An Toàn Trong Phá Dỡ Công Trình | Tuân thủ QCVN 18:2021 – GPAT Nam Việt

Phá dỡ các công trình cũ để chuẩn bị mặt bằng thi công mới là một quy trình bắt buộc nhưng tiềm ẩn mức độ rủi ro cao. Quy tắc an toàn trong phá dỡ công trình là toàn bộ các biện pháp kỹ thuật, tổ chức và giám sát nhằm kiểm soát các yếu tố nguy hiểm, ngăn ngừa tai nạn lao động và bảo vệ sức khỏe con người trong quá trình tháo dỡ hoặc đánh sập kết cấu. Việc hiểu rõ các phương pháp, nhận diện đúng nguy cơ và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình an toàn là yếu tố then chốt để đảm bảo thành công cho dự án.

Tổng Quan về Phá Dỡ Công Trình và Mức Độ Rủi Ro

Phá dỡ công trình là bắt buộc để giải phóng mặt bằng cho một công trình xây dựng mới. Phạm vi áp dụng bao gồm nhiều dạng công trình khác nhau, từ nhà một tầng đến nhiều tầng, được xây dựng bằng vật liệu đa dạng như gỗ, gạch, bê tông cốt thép, hoặc kết cấu thép.

Quá trình này vốn dĩ tiềm ẩn rất nhiều yếu tố nguy hiểm và độc hại. Các rủi ro phát sinh dưới nhiều hình thức, bao gồm:

• Sự sập đổ bất ngờ của các bộ phận kết cấu.
• Nồng độ bụi trong không khí vượt quá tiêu chuẩn cho phép.
• Tiếng ồn lớn liên tục, đặc biệt là khi xử lý các công trình bê tông cốt thép hoặc xây gạch.

Do đó, phá dỡ công trình luôn được đánh giá là một trong những công việc có mức độ rủi ro cao bậc nhất so với các hoạt động xây dựng khác.

Các phương pháp phá dỡ công trình phổ biến

Biện pháp kỹ thuật được lựa chọn để phá dỡ một công trình phụ thuộc trực tiếp vào vị trí, đặc điểm kết cấu và loại vật liệu của công trình đó. Phương pháp nhanh nhất thường là sử dụng vật liệu nổ công nghiệp để thực hiện việc đánh sập có kiểm soát. Tuy nhiên, trong điều kiện thi công tại Việt Nam, các phương pháp sử dụng máy móc chuyên dùng hoặc thủ công vẫn được ưu tiên lựa chọn. Các phương pháp cơ giới phổ biến bao gồm:

• Sử dụng tay cần của máy xúc gầu nghịch để đẩy đổ hoặc gắp các bộ phận kết cấu.
• Dùng cần cẩu treo bóng thép để tạo lực văng, đập vỡ kết cấu.
• Sử dụng dây cáp và máy kéo để kéo đổ công trình.
• Dùng các loại lưỡi cưa máy chuyên dụng để cắt rời kết cấu.
• Sử dụng các máy phá bê tông bằng khí nén.

Một nguyên tắc áp dụng chung cho các phương pháp này là phải thực hiện phá dỡ theo trình tự từ trên cao xuống dưới thấp (top-down), ngược hoàn toàn với quy trình xây dựng (từ dưới thấp lên trên cao).

Phân Tích Các Nguy Cơ Tai Nạn Lao Động Khi Phá Dỡ Công Trình

Dù áp dụng biện pháp thi công nào, các nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe và gây tai nạn lao động khi phá dỡ công trình là rất lớn. Chúng có thể được phân thành các nhóm rủi ro chính về môi trường làm việc và các yếu tố vật lý tại hiện trường.

Các nguy cơ môi trường trực tiếp:

• Có nhiều bụi bẩn như Bụi mịn (PM2.5), Bụi Silica tự do (Crystalline Silica) và Bụi Amiăng.
• Tiếng ồn lớn, liên tục.
• Có thể tiếp xúc với nước bẩn từ cống rãnh do vỡ đường ống trong quá trình phá dỡ.

Đây là các yếu tố trực tiếp làm suy giảm sức khỏe và gián tiếp dẫn đến tai nạn vì công nhân thường xuyên phải làm việc trong điều kiện này.

Các nguy cơ vật lý bao gồm:

• Vật rơi hoặc văng: Người lao động có thể bị các vật liệu như bê tông, gạch, thép, hoặc gỗ rơi hoặc văng trúng trong quá trình phá dỡ.
• Phế thải công trường: Việc vận chuyển phế thải ra khỏi công trường không kịp thời có thể để lại các vật sắc nhọn (sắt thép, bê tông vụn), gây nguy hiểm cho việc đi lại.
• Ảnh hưởng xung quanh: Các công trình lân cận và người dân xung quanh có thể bị ảnh hưởng do gạch, bê tông văng trúng hoặc do rung chấn.

Nguy cơ về kết cấu:

• Sụp đổ kết cấu: Trong quá trình tháo dỡ, sơ đồ kết cấu, tải trọng tác dụng và khả năng chịu tải của các bộ phận (cột, dầm, sàn) liên tục thay đổi. Điều này có thể gây nên sự sụp đổ bất ngờ nếu một bộ phận bị quá tải hoặc mất liên kết.
• Sụp đổ dây chuyền: Khi một kết cấu bị sụp đổ ngoài dự kiến, nó có thể kéo theo sự sụp đổ của các bộ phận khác như tường, cột, dầm liền kề, gây ra tai nạn thảm khốc.

Nguy cơ về thiết bị và quản lý:

• Thiết bị không phù hợp: Việc sử dụng thiết bị phá dỡ không đúng chủng loại, công suất hoặc thiết bị bị hỏng hóc trong quá trình thi công là một nguyên nhân phổ biến gây tai nạn.
• Quản lý ra vào: Công tác quản lý người ra, vào công trường không nghiêm ngặt có thể khiến người không phận sự tự do đi vào và bị tai nạn bất ngờ.
• Thiếu bảo hộ: Người lao động thiếu các phương tiện bảo vệ cá nhân (PPE) thích hợp, hoặc máy móc thiếu các cơ cấu bảo vệ an toàn.

Vì vậy, việc đảm bảo những người tham gia phá dỡ công trình nắm vững lý thuyết và kỹ thuật an toàn trong ngành xây dựng nói chung trong quá trình huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động là điều quan trọng đối với bất kỳ nhà thầu nào.

5 Mối nguy (Hazards) Hàng đầu trong Phá dỡ & Cách Kiểm soát

Kinh nghiệm thực tế của GPAT Nam Việt xác định 5 mối nguy hàng đầu có khả năng gây tai nạn nghiêm trọng cao nhất trong quá trình phá dỡ. Việc nhận diện và kiểm soát chúng là ưu tiên để đảm bảo quá trình phá dỡ được diễn ra trơn chu.

• Sập đổ ngoài dự kiến (Unexpected Collapse):
  • Nguy cơ: Xảy ra do khảo sát kết cấu không kỹ, phá dỡ sai trình tự (ví dụ: phá cột, dầm chịu lực trước), hoặc máy móc vận hành sai kỹ thuật, gây sụp đổ dây chuyền.
  • Kiểm soát: Lập phương án phá dỡ chi tiết, tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc “top-down”, và bố trí người giám sát liên tục sự ổn định của kết cấu còn lại.
• Vật liệu nguy hiểm (Hazardous Materials):
  • Nguy cơ: Các công trình cũ thường chứa Amiăng (Asbestos), chì (trong sơn), và bụi Silica (từ bê tông, gạch). Khi bị phá vỡ, chúng phát tán vào không khí, gây bệnh nghiêm trọng.
  • Kiểm soát: Khảo sát, khoanh vùng, và xử lý theo quy trình riêng biệt, cách ly hoàn toàn, sử dụng PPE chuyên dụng (mặt nạ, đồ bảo hộ) trước khi tiến hành phá dỡ đại trà.
• Rơi ngã từ trên cao (Falls from Height):
  • Nguy cơ: Công nhân làm việc trên các sàn yếu, mái dốc, hoặc gần các mép công trình không có lan can bảo vệ.
  • Kiểm soát: Tìm hiểu và nắm vững quy tắc làm việc trên giàn giáo. Sử dụng đai an toàn toàn thân, lắp đặt hệ thống lan can tạm, lưới an toàn và hạn chế tối đa việc di chuyển thủ công trên các kết cấu không ổn định.
• Va chạm thiết bị cơ giới (Mobile Plant Collisions):
  • Nguy cơ: Máy xúc, kìm bóp thủy lực di chuyển trong không gian hẹp, va chạm vào công nhân (đặc biệt ở các điểm mù) hoặc va đập vào kết cấu gây sụp đổ.
  • Kiểm soát: Phân luồng di chuyển rõ ràng, thiết lập vùng cấm công nhân đi vào, và luôn bố trí người cảnh giới (spotter) chuyên nghiệp.
• Chạm vào các đường tiện ích (Utility Strikes):
  • Nguy cơ: Chạm phải đường dây điện, ống gas, hoặc ống nước ngầm/nổi còn đang hoạt động, gây cháy nổ, điện giật hoặc ngập lụt.
  • Kiểm soát: Bắt buộc phải khảo sát vị trí và ngắt kết nối TOÀN BỘ hệ thống tiện ích (lock-out/tag-out) trước khi khởi công.

Yêu Cầu Chi Tiết Đối Với Biện Pháp Phá Dỡ An Toàn

Một biện pháp phá dỡ an toàn và hoàn chỉnh phải nêu rõ các nội dung quản lý và kỹ thuật cụ thể sau đây:

• Quản lý lối ra, vào: Quy định chặt chẽ việc kiểm soát người và phương tiện ra vào công trường.
• Giờ làm việc: Xác định rõ giờ làm việc và không làm việc. Đặc biệt lưu ý khả năng kết cấu sập đổ bất ngờ trong giờ nghỉ. Hạn chế tối đa việc tháo dỡ công trình sau 6 giờ chiều.
• Kiểm tra kết cấu: Phải có kế hoạch kiểm tra tính liên tục và ổn định của kết cấu trong suốt quá trình tháo dỡ.
• Ảnh hưởng liền kề: Đánh giá chi tiết ảnh hưởng của việc phá dỡ tới các công trình liền kề hoặc khu vực xung quanh (khu dân cư, khu thương mại).
• Kiểm tra thiết bị: Đảm bảo sự đồng bộ và tình trạng hoạt động tốt của tất cả các thiết bị, máy móc sử dụng để phá dỡ.
• Biển báo và PCCC: Bố trí đầy đủ hệ thống biển báo hiệu, rào ngăn và các hệ thống phòng chống cháy, nổ cần thiết.
• Trang bị bảo hộ: Đảm bảo trang bị đầy đủ và yêu cầu sử dụng các phương tiện bảo vệ cá nhân cho toàn bộ người lao động.
• Giám sát liên tục: Phải có sự giám sát liên tục của kỹ sư xây dựng và cán bộ an toàn trong suốt quá trình phá dỡ.
• Phương án cấp cứu: Nắm vững quy trình xử lý tai nạn lao động. Chuẩn bị kỹ lưỡng các phương án và biện pháp cấp cứu trong trường hợp có tai nạn xảy ra, lưu ý sẵn sàng các số điện thoại nóng (như 115).

Yêu cầu Pháp lý Khi Phá Dỡ Công Trình Theo QCVN 18:2021/BXD

Việc phá dỡ công trình không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn bị ràng buộc chặt chẽ bởi các yêu cầu pháp lý, cốt lõi là Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 18:2021/BXD về An toàn trong thi công xây dựng. Quy chuẩn này quy định rõ ràng về năng lực pháp lý và chuyên môn của các bên liên quan để đảm bảo tính thẩm quyền và độ tin cậy.

• Về năng lực nhà thầu, chỉ các tổ chức có đủ năng lực chuyên môn, máy móc thiết bị phù hợp và chứng chỉ hành nghề theo quy định mới được phép thực hiện công tác phá dỡ. 
• Đối với Chỉ huy trưởng công trường, yêu cầu bắt buộc là phải có bằng cấp chuyên môn về xây dựng và chứng chỉ hành nghề chỉ huy thi công tương ứng, đảm bảo đủ thẩm quyền kỹ thuật để điều hành và xử lý tình huống.

Yếu tố pháp lý then chốt là việc phải lập Phương án Phá dỡ (Method Statement) theo nghị định 06/2021/NĐ-CP. Đây là tài liệu kỹ thuật chi tiết, mô tả trình tự, biện pháp thi công, thiết bị sử dụng và các giải pháp an toàn cụ thể. Phương án này bắt buộc phải được thẩm tra và phê duyệt bởi các bên có thẩm quyền trước khi khởi công. Về trách nhiệm của các bên:

• Chủ đầu tư: Tổ chức thẩm định và phê duyệt phương án.
• Nhà thầu: Chịu trách nhiệm lập và thực thi phương án an toàn.
• Tư vấn giám sát: Có nhiệm vụ giám sát việc tuân thủ nghiêm ngặt phương án đã duyệt.

Quy Tắc An Toàn Trong Phá Dỡ Công Trình

Để đảm bảo các quy tắc an toàn trong phá vỡ công trình được thực thi, GPAT Nam Việt áp dụng quy trình 3 giai đoạn vàng. Đây là một checklist thực thi dựa trên kinh nghiệm, bao quát toàn bộ vòng đời của dự án, từ lập kế hoạch đến khi hoàn tất.

Giai đoạn 1: Chuẩn bị (Lập Phương án & Khảo sát)

Giai đoạn chuẩn bị là nền tảng quyết định sự an toàn của toàn bộ dự án. Mục tiêu là lập kế hoạch chi tiết và nhận diện mọi rủi ro tiềm ẩn trước khi bất kỳ hoạt động phá dỡ nào diễn ra.

• Khảo sát kết cấu: Thu thập và nghiên cứu bản vẽ hoàn công (nếu có), kết hợp khảo sát hiện trạng để xác định chính xác loại kết cấu (bê tông, thép, gạch chịu lực) và đánh giá mức độ xuống cấp, các điểm yếu.
• Khảo sát mối nguy: Nhận diện và lập bản đồ vị trí các vật liệu nguy hiểm (amiăng, chì), các vật liệu dễ cháy, và vị trí chính xác của các đường ống tiện ích ngầm/nổi.
• Lập “Phương án Phá dỡ”: Xây dựng tài liệu kỹ thuật chi tiết, mô tả rõ trình tự phá dỡ, loại thiết bị sử dụng (kìm bóp, máy xúc…), biện pháp kiểm soát bụi, và phương án ứng cứu khẩn cấp.
• Hoàn tất pháp lý: Trình duyệt Phương án Phá dỡ với Chủ đầu tư/Tư vấn giám sát và xin giấy phép thi công từ cơ quan chức năng có thẩm quyền.
• Huấn luyện an toàn (Toolbox Talk): Tổ chức buổi huấn luyện bắt buộc cho toàn bộ đội ngũ thi công về nội dung Phương án Phá dỡ, nhấn mạnh các rủi ro cụ thể tại công trường và quy trình ứng cứu.

Giai đoạn 2: Thiết lập hiện trường

Sau khi phương án được duyệt, giai đoạn tiếp theo là thiết lập một hiện trường an toàn tuyệt đối, cách ly hoàn toàn khu vực thi công khỏi môi trường xung quanh và đảm bảo thiết bị sẵn sàng hoạt động.

• Lập hàng rào và biển báo: Dựng hàng rào cứng (thường là tôn hoặc B40) bao quanh toàn bộ chu vi công trường, đi kèm hệ thống biển báo nguy hiểm, cấm vào rõ ràng, dễ nhìn thấy.
• Thiết lập “Vùng Cách ly” (Exclusion Zone): Phân định ranh giới rõ ràng 2 vùng: Vùng nguy hiểm (chỉ nhân sự có nhiệm vụ, mặc đủ PPE mới được vào) và Vùng an toàn (bảo vệ công chúng và các công trình lân cận).
• Cắt kết nối tiện ích: Phối hợp với các đơn vị liên quan (điện lực, cấp nước, gas) để xác nhận việc cắt kết nối và khóa an toàn (lock-out/tag-out) toàn bộ các nguồn năng lượng đi vào công trình.
• Kiểm tra thiết bị: Kiểm định và kiểm tra tình trạng vận hành của máy móc (máy xúc, kìm bóp, cẩu…), đảm bảo các chứng chỉ vận hành của tài xế còn hiệu lực.

Giai đoạn 3: Thực hiện Phá dỡ (Top-Down)

Đây là giai đoạn thực thi phá dỡ, nơi việc giám sát an toàn phải ở mức cao nhất. Quy tắc Vàng bắt buộc là luôn thực hiện phá dỡ từ trên xuống dưới (Top-Down), dỡ bỏ từng tầng một. Tuyệt đối không phá cột, móng hoặc kết cấu chịu lực ở tầng dưới khi tầng trên chưa được xử lý an toàn.

• Kiểm soát bụi liên tục: Vận hành hệ thống phun sương, vòi phun nước trực tiếp vào điểm phá dỡ (ví dụ: đầu kìm bóp) để dập bụi ngay tại nguồn phát sinh, bảo vệ sức khỏe công nhân và môi trường.
• Xử lý vật liệu nguy hiểm: Nếu phát hiện amiăng hoặc vật liệu nghi ngờ, phải dừng công việc, thực hiện quy trình xử lý biệt lập bởi đơn vị có chức năng, thu gom và đóng gói theo tiêu chuẩn trước khi tiếp tục.
• Giám sát an toàn liên tục: Phải luôn có ít nhất một giám sát an toàn đủ tiêu chuẩn (safety spotter) túc trực tại hiện trường, theo dõi sự ổn định của kết cấu, hoạt động của máy móc và việc tuân thủ PPE của công nhân.
• Quản lý phế thải: Tổ chức sàng lọc, phân loại phế thải (bê tông, thép) và vận chuyển ra khỏi công trường một cách an toàn, gọn gàng. Tránh chồng chất phế thải quá tải lên các sàn đang phá dỡ.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc an toàn trong phá vỡ công trình không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là yếu tố cốt lõi đảm bảo an toàn tính mạng cho người lao động và bảo vệ tài sản. Quá trình này đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng, từ việc khảo sát kết cấu, lập biện pháp thi công chi tiết bởi kỹ sư, đến việc giám sát liên tục và quản lý môi trường (bụi, tiếng ồn).

Nếu cần giải đáp thắc mắc chi tiết hơn về quy tắc phá dỡ công trình an toàn, hãy liên hệ GPAT Nam Việt qua hotline ngay hôm nay.